MR. WILLIAM OWEN. CALEDONIA, COLUMBIA COUNTY, WISCONSIN.
Farmer. Sec. 7; P. 0. Portage; was born in the village of Llanelltyd, Merionethshire, North Wales, September 10th, 1825; son of John and Margaret Owen, who came to America in 1846, and settled in Caledonia in September of that year, being the first Welsh settler in the town; he died in 1865, aged 42 years.William. Owen made his home with his parents till he was 27 years old, then, January 1st, 1853, was married to Margaret, daughter of John and Laura Jones, who came to America in 1851, and settled in Randolph, Columbia County, Wisconsin; she was born Feb. 24, 1829, in Bronyfoel, Parish of Llangelynin, Merionethshire, North Wales. Mr. and Mrs. Owen have ten children — John Gwilym, Edwena Esefit and Edwyn Caradoy (twins), Aneurin, William Salsbury, David Goronwy, Owen Jones, Meirion Rhydderch, Laura Maggie and Edward Gremt.
Mr. Owen was the first School Superintendent in the town, and has been Justice of the Peace; was elected Register of Deeds in 1852 for 1853 and 1854, and re-elected in 1854 for 1855 and 1856, and was a member of Assembly in the Legislature of 1865; was appointed to take the census in four towns in 1870, and has the appointment again for the same business in 1880.
The first six years after his marriage, he lived in Portage, and, in the fall of 1858, removed to Cambria, where he was engaged in buying wheat in company with John ap Jones, also dealing in lumber at the same time, and was depot agent at Cambria about four years.
In 1867, he removed to the town of Randolph and went to farming on Sec. 10; sold out in 1873, and removed to his present location. He is a Republican in politics, aud has 637 acres of land in his farm.
Both are members of the Calvinistic Methodist Church.
Wisconsin County History ~ Memorial and Biographical Records.
HONORABLE WILLIAM OWEN, Deceased.
Hon William Owen, deceased, will be long remembered as one of the most broad minded and public spirited citizens of Columbia county. The record of his life betokens an intelligent devotion to the welfare of the community with which he was identified, though his personal interests might sometimes have been better served by pursuing a different course. He was a prime mover in securing a number of public improvements, the advantages of which are now unquestioned, but which required considerable agitation to secure their adoption.He was the oldest son of John and Margaret Owen, the history of those lives will be found elsewhere in this volume, and was born in the village of Llanelltyd, Wales, September 10th, 1825.
His death occurred in the towvn of Caledonia, Columbia county, Wisconsin, August 21st, 1894. His education was of a rather rudimentary character, but he was an extensive reader, keeping well in touch with the leading questions of the day, and forming decided opinions on the various public questions which arose from time to time. He had marked taste for literary work and was a frequent contributor to current publications, including several of the leading Welsh journals issued in the United States.
For diversion he translated a number of articles from Welsh to English and others from English into the Welsh language. Though he reached his majority about the same time the family located in this county he continued to live with his parents for several years, assisting in the different kinds of labor necessary to the improvement of the frontier farm. As lumber was one of the first things needed he spent one winter with his brothers and some of their neighbors in getting out timber on the Yellow river. Up to that time no one had ever attempted to run a raft through the Wisconsin dells, but, having had some experience in navigation on the Welsh coast, he did not hesitate to make the attempt and successfully piloted his lumber to its destination near his home, where the most of it was shaved into shingles and used to roof the houses of the early settlers in that neighborhood.
His business capacity soon began to attract the attention of his neighbors and in 1849 he was elected the first school superintendent of the town of Dekorra (which then included Caledonia) and also served as one of the first justices of the peace. While filling the first named position he organized six district schools.
In 1852 Mr. Owen was elected register of deeds and took up his residence in Portage. He filled the office for four years and soon after removed to the village of Cambria where he dealt in grain and lumber for about nine years, four years of this time officiating as station agent at that place. He then engaged in farming and hop culture in the town of Randolph for a few years, after which he returned to Caledonia and spent the balance of his life upon a farm, continuing to manifest a keen interest in every important public enterprise. He was always a stanch supporter of Republican principles and in 1865 was elected by that party to a seat in the state assembly. In 1870 he was appointed to take the United States census in four townships, and in 1880 performed the same duty for the town of Caledonia.
He was instrumental in promoting many improvements in the highways of the town. One of his first official acts was the laying out of the road along the south side of the Baraboo river, between "The Narrows" and the "Welsh Bridge." He was one of the organizers of the company which finally secured the construction of the present bridge across the Wisconsin river at Portage and served as treasurer of the company for a time. He secured a special act of the legislature (drafted by himself) authorizing the use of the "Swamp Land Funds" due from the state to the towvn of Caledonia, for the purpose of building a levee along the Wisconsin river, and it was chiefly due to his influence that the fund was finally utilized for that purpose, thereby protecting several thousand acres of land from overflow and adding immensely to their value.
All these improvements were accomplished in spite of the apathy and, in some cases, the positive opposition of many of the people who were most benefited by them. He was also one of the first champions of the project to organize the "Leech Creek and Lower Baraboo Drainage District." It was ascertained that by cutting one mile of ditch the length of the Baraboo river between "the narrows" and its mouth could be reduced from twenty-two miles to only eleven miles and the water level of the whole valley would thereby be lowered about three feet, which would be of incalculable benefit to the adjacent property. Owing to a technicality, the idea failed of realization at the time but agitation of the project has recently been revived and it promises to be eventually carried out by private enterprise.
His enthusiasm in behalf of public improvements sometimes proved disastrous to his private interests and he never fully recovered from the financial embarassments which resulted from mortgaging his farm to promote the building of the Mihwaukee ans LaCrosse railroad through the county.
The social and religious sides of his nature were amply developed. He was one of the workers in the Calvinistic Methodist church and was known throughout the surrounding country as an organizer of Sabbath schools. He had a natural talent for music which he took pains to cultivate and delighted to gratify. Few instruments were to be found when he came to the county, but he was ready with his "tuning fork" on every occasion to pitch the key and lead the vocal melody.
January 1st, 1853, Mr. Owen was married to Margaret, daughter of John W. and Laura (Price) Jones. This lady, who is still active in pursuit of the duties of life, was born at Bronyfoel, Parish of Llangelynin, Merionethshire, Wales. John W. Jones came to this country with his family in 1851 and settled in the town of Randolph, Columbia county, where he gained quite a reputation on account of his surgical skill.
He died there April 4th, 1868, at the age of sixty-one years. His wife reached the age of eighty-four years passing away March 20th, 1889.
Ten children were born to Mr. and Mrs. Owen, named as follows, their homes being in Columbia county, unless otherwise noted: John Gwillym; Edwin Caradoc and Edwena Esellt, twins; Aneurin, of Langford, South Dakota; William Salisbury, in Chicago; David Goronwy, at Blue Earth City, Minnesota; Owen Jones; Merrion Rhydderch, Atlantic City, New Jersey; Laura Maggie; and Edward Grant.
Biographical History of La Crosse, Wisconsin.
WILLIAM OWEN. PORTAGE, COLUMBIA COUNTY, WISCONSIN.
Mr. Owen was born in the village of Llanelltyd, Merionethshire, North Wales, September 10th, 1825.He was the son of John and Margaret Owen (Maes y garnedd) and emigrated with them to America in 1846, and settled in the wilds of Caledonia. His father was the first Welsh settler of the town. They came from Racine with ox-teams and lived in the wagons until they had time to build a log house. Mr. Owen had received a fair education in Wales and was considered a good scholar among the early settlers. He was engaged as schoo, teacher for some time, and had the honour of having among his scholars some of the most prominent Welshmen of the present time in this section.
In his early days Mr. Owen took an active part in laying out roads for the early settlers, and also in locating settlers at different places. It was no easy task at that time to follow the section lines, cross lines etc. as surveying was very different from what it is at the present day. He was considered one of the best posted men on the lay of the country in this section of the State.
The first few winters Mr. Owen and some of his younger brothers used to go to the pineries of Northern Wisconsin to get out lumber, where they had to suffer many privations and hardships, frequently being obliged to sleep out in the woods. When the winter was over and the rivers were opened up for navigation, they formed the lumber into floating rafts and sailed down the Wisconsin river and the Mississippi. Mr. Owen being quite skillful as a raftsman, held the post of honor and responsibility as pilot. After disposing of the lumber at various points, they returned home up the river in their boats, ready for spring work on the farm.
In 1853 Mr. Owen was united in marriage with Margaret Jones, daughter of John Jones, Tyn y Coed, who settled in the town of Randolph in 1851.
Mr. Owen was the first school superintendent of Caledonia, and later was elected Justice of the Peace several times. In 1852 he was elected Registrar of Deeds for Columbia county, and served two terms - 1853-1856. He was elected a member of the State Legislature in 1865. Although an earnest Republican, he was liberal in his views, and his friends were many.
The first six years after his marriage he lived in Portage. In the fall of 1858 he removed to Cambria and bought wheat and dealt in lumber with John ap Jones. For four years he was station agent at Cambria for the C. M. and St. P. R. R. Co. While in this service he was severely injured and was obliged to give up the position.
In 1867 he removed again and settled on a farm in the town of Randolph. In 1873 he returned to Caledonia, where he afterward made his home. In 1870 and 1880 he held a responsible position as census enumerator. This was the last public office he filled.
Mr. Owen came of a musical family and was the chorister in the Welsh church while he lived in Randolph and afterward in the church of Caledonia up to the time of his death. He was one of four brothers who have had charge of the choir in Caledonia since the church was first organised, nearly fifty years ago, the other brothers, Owen, Griffith and David, preceeding him. The four now are laid side by side in the Welsh cemetery near the church they had served so faithfully. Mr. Owen was an active and zealous worker in all branches of church work, and is sadly missed in those circles that once knew him so well. He was appointed a Sunday school teacher at the age of 12 years. While living at Cambria, although a member of the Calvanistic Methodist church he saw the need of English services, and with one or two others organised an English Sunday school, and he was elected Superintendent, which place he filled as long as he resided in Cambria. He also had charge of the singing at all the English services. Fron this Sabbath school the first Presbyterian church was established at Cambria. He united the with the Presbyterians at this time, and was chosen one of the elders. In all matters pertaining to the Welsh people Mr. Owen took a keen interest, and was always ready to aid worthy young Welshmen in any career of usefullness and honor.
He was a great reader and kept himself well informed on all the leading topics of the times. He always took a decided stand for what he believed was right on all disputed questions, let the opposition be what it may. And he could give good reasons for his opinions on all points in dispute. He was quite a ready writer and wrote considerable to various newspapers. He was a regular correspondent to the local paper. Some of the permanent improvements in the town of Caledonia were first promeoted by him and were brought before the people through his correspondence to the local paper. Few men were better informed on the early history of Columbia county and the surrounding country.
His favorite diversion was to translate from English to Welsh and vice versa. He might have excelled as a linguist if he had had the advantage of a college training in his youth. His habits were scholarly and scientific. He possessed a well assorted library and through it became well informed on a great variety of subjects. Like nearly all other men, he had some misfortunes, but through all his trials he never lost faith in his God, and his sunny and cheerful disposition never forsook him. A kindlier and more generous man never lived.
For nearly a year before his death, Mr. Owen had been in poor health, but still able to be about and attend partially to his business. His final illness, however, was short, as he was confined to his bed for only five days, his ailment being inflammation of the bladder. He died at his home in the town of Caledonia Tuesday morning, August 21st, 1984, at the age of 68 years, 11 months and 11 days. The news of his death came as a shock to his many friends throughout the State. He is survived by his beloved wife and ten sons and daughters, who mourn the loss of a faithful husband and affectionate father. The funeral services were held on Thursday following, Revs. Thomas J. Rice, Portage, J. R. Daniels, Randolph and Mr. Pilcher, Portage, officiating. The remaind were interred in the Welsh Cemetery. It was one of the largest funerals ever witnessed in the town.
A FRIEND.
Find a Grave.
WILLIAM OWEN. CALEDONIA, SWYDD COLUMBIA, WISCONSIN.
Dymuniad y teulu a'm parch gwirioneddol inau iddo ydyw y rhesymau a barodd i mi ymgymeryd ag ysgrifenu cofiant i'r brawd teilwng, a chyfaill fy ieuenctyd, yr Anrhydeddus William Owen, yn hytrach na'r ystyriaeth fy mod yn alluog i wneyd cyfiawnder a'r gwrthddrych. Teimlwyf yn hynod ddiolchgar i'r cyfeillion a fu mor garedig a fy nghynorthwyo.Ganwyd William Owen yn y Faner - ffermdy yn mhlwyf Llanelltyd, ger Dolgellau, Meirion, Gogledd Cymru., Medi 10fed, 1825. Ei dad oedd John Owen, yr hwn oedd fab i David Owen y Faner. Ei fam oedd Margaret, merch William Edwards, Caegwyn, Penrhyndeudraeth, yn yr un sir. Ar ol iddynt briodi buont yn byw yn y Faner, sef cartref y gwr, am tua chwe' blynedd; ac yn ddilynol symudasant i Maesygarnedd - ffarm arall yn terfynu ar y Faner. Honir fod gan amgylchoedd (environments) a golygfeydd natur ddylanwad yn ffurfiad cymeriad personau; fodd bynag am hyny, sicr ydyw y bu gan yr awyrgylch grefyddol, a'r golygfeydd naturiol, ddylanwadau cryfion ar feddwl tyner a sylwgar William Owen.
Eglwyswr eiddgar oedd David Owen, ond ymunodd John Owen a'i briod a'r T. C. yn fuan ar ol priodi. Yr oedd Mrs. Owen o äch Fethodistaidd; ei thad, William. Edwards, yn hynod yn ei oes fel un ffyddlon gyda dysgu plant bach. Bu y ddau yn ffyddlon gydag achos crefydd yn yr Hen Wlad a'r wlad hon tra y buont byw, a buont yn foddion i blanu egwyddorion crefyddol yn eu plant, fel ag y mae eu hiliogaeth yn parhau yn ffyddlon a gweithgar gyda chrefydd yn ei holl gylchoedd yn y manau ag y maent yn byw.
Bu John Owen, a dau o frodyr eraill, yn offerynol i gychwyn ysgol Sabbothol yn Tynycoed, cydrhwng Llanelltyd a'r Bontddu, a byddai ef ac eraill yn myned yno i gynal cyfarfodydd gweddio; ac un tro, wedi ymneillduo i ofyn am wedd wyneb yr Arglwydd, cawsant gyfarfod gweddi hynod; a dywedir mai ar y llanerch y buont hwy yn gweddio y codwyd capel Soar. Ysgrifenai y Parch. Robert Owen, M. A., yn " Hanes Methodistiaid Gorllewin Meirionydd," fel hyn mewn perthynas i Lanelltyd: "John Owen, Maesygarnedd, a fu yn flaenor da yma, ond a ymfudodd i'r America er's llawer blwyddyn. Gwasanaethodd grefydd yn ffyddlon wedi myned i'r ochr arall i'r môr, a bu yn foddion i sefydlu eglwys Fethodistaidd yn ardal Caledonia, ger y Portage, Wisconsin."
Byddai William Owen, ar ol tyfu i fyny, yn arfer dilyn ei dad i gyfarfodydd crefyddol a gynelid yn y wlad oddiamgylch. Mewn cyfarfodydd ysgolion yr oedd y parotaf o holl blant yr ardaloedd i ateb cwestiynau pan fyddid yn holwyddori. Mae yn dra sicr hefyd fod gan olygfeydd amrywiol ac arddunol ei ardal enedigol ddylanwad mawr ar ei feddwl myfyrgar, o herwydd byddai wrth ei fodd pan yn ymddyddan am ei hynafiaethau, ei phrydferthwoh a'i henwogion. Yr oedd y golygfeydd o amgylch ei hen gartref mor swynol ac amrywiaethol, fel y maent mewn gwirionedd uwchlaw darluniad; ar un llaw porfeydd ffrwythlon digyffelyb, ar y llaw arall coedwigoedd mewn gwyrddlesni mawreddog; llethrau y mynyddoedd wedi eu gwisgo â phrydferthwch, a'r anifeiliaid yn eu haddurno ar bob llaw, ac hefyd y creigiau ysgythrog yn dangos eu hestyll daneddog mewn gwir arucheledd; a rhyngddynt, ar bob cyfeiriad y dyffrynoedd a'r dolydd, yr afonydd a'r llynau, oll yn gwneyd eu cyfran i swyno llygaid a meddwl un ag oedd yn fyw i brydferthwch anian.
Mae Cadair Idris fawreddog i'w gweled yn amlwg o'r lle hwn. Afon Eden yn ymarllwys i'r Mawddach heb fod yn nepell. Yn yr ardal hon y mae hen balasdai Nannau, Hengwrt a Doluwch-eog-ryd. Yn gyfagos y mae y Rhaiadr-du yn cymeryd ei godwm. Ond diau mai Hen Fynachlog, neu Abad-dy y Cymer, ag oedd ar fferm y Faner, oedd wedi deffroi fwyaf ar gywreinrwydd a meddylgarwch y llanc William Owen, canys y mae iddi le pwysig yn hen hanesiaeth eglwysig ein cenedl. Yr oedd rhanau o honi mewn cyflwr o gadwraeth da yn ei amser ef. Perthynai yr Abad-dy i fonachod o urdd y Cisterciaid. Preswylid y lle hyd mor ddiweddar ag amser y frenines Elizabeth. Yr oedd ef hefyd yn hollol gyfarwydd â hanes enwogion o feirdd a thelynorion ag oedd wedi rhoddi bri ac enwogrwydd ar ardal Dolgellau er's oesau.
Yr oedd ei dad, yn ychwanegol at drin y fferm, yn perchenogi bâd, a byddai yn cario nwyddau masnachwyr, yn nghyd a blawd a glo, o'r Abermaw i Maesygarnedd. Mae afon Mawddach, pan y mae y llanw i mewn, yn fordwyol i gychod mawr i Lyn Penman — ychydig yn nes i Dolgellau na Maesygarnedd. Un tro darfu i John Owen orlwytho y bad, ac wrth ddychwelyd o'r Abermaw suddodd yn nghanol yr afon, a hyny yn nhywyllwch y nos; ond diangodd a'i fywyd ganddo, er wedi ei wlychu hyd y croen. Wedi cyraedd y lan gwelai oleuni mewn ffenestr, a chyfeiriodd ato, ac wedi myned i'r ty canfyddai mai hen forwyn y Faner oedd y wraig, a chafodd yr ymgeledd angenrheidiol.
William ydoedd yr hynaf o'r bechgyn. I'r Ysgol Wladwriaethol yn LIanelltyd yr anfonwyd ef gyntaf, ac wedi dyhysbyddu yr addysg ag oedd i'w gael ynddi, anfonwyd ef i ysgol Daniel Evans, yr hon a gynelid mewn ystafell gysylltiol a chapel Salem, Dolgellau; ac yr oedd hon yn tra ragori ar y gyntaf. Tua'r adeg hon yr oedd yr ysgol a gadwai Edward Morgan — wedi hyny Parch. — yn Dyffryn Ardudwy yn tynu sylw rhan helaeth o Sir Feirionydd o herwydd ei rhagoroldeb, a byddai teuluoedd ag oedd yn abl yn anfon eu plant iddi - rhai o bellder o ugain milldir, a rhai yn nês. Anfonwyd yntau iddi, a'r adeg hono y daethym i adnabyddiaeth gyntaf ag ef. Yr oedd y pryd hwn wedi tyfu bron i'w gyflawn faint, ac o gryn nifer o flynyddoedd yn hynach na mi. O herwydd ei dymer addfwyn a hynaws, a'i dueddfryd cyfeillgar daeth yn ffafryn gan yr holl ysgolorion, ac hefyd yn neillduol felly gan yr athraw craff a dysgedig, canys yr oedd yn efrydydd caled ac yn ddysgwr cyflym. Wedi canfod ei ragoriaethau, anogodd Mr. Morgan ef i ddilyn yn mlaen gydag efrydu, ac addawodd y byddai ef yn bob cymorth iddo er cael addysg uwchraddol, fel ag i'w gymwyso at rhyw alwedigaeth ddysgedig, yn hytrach na dilyn amaethyddiaeth. Ar yr adeg hon cymerwyd ef yn glaf iawn gan rhyw glefyd, ac ofnid am ei adferiad. Nid ydwyf wedi anghofio y dwysder a'r pryder mawr a daenodd dros yr ysgol pan hysbysodd Mr. Morgan fod William Owen yn beryglas glaf; ond cafodd adferiad, a bu yn dilyn yr ysgol am amser wedyn.
Yr oedd yn arferiad yn yr ysgol ar brydnawn bob dydd Llun i'r ysgolorion i adrodd y testynau, yn nghyd a rhanau o'r pregethau ag oeddynt wedi eu gwrandaw y Sul blaenorol; a chan y byddent dros y Sul yn wasgaredig dros ran helaeth o wlad, yr oedd yr adroddiadau yn amrywiol iawn. Yr oedd William Owen, fel ag y gellid dysgwyl o herwydd ei gof da, yn rhagori ar bawb yn ei adroddiad. Er's amser yn ol, pan ddeallodd fod yn mwriad y Parch. R. H. Morgan, M. A., ddwyn allan gofiant i'w dad, ysgrifenodd hanes manwl o'r dull y dygid yr ysgol yn mlaen; ac os daw y cofiant allan rhyw dro, bydd yr hanes hwn yn un o'r penodau mwyaf dyddorus ynddo.
Yr oedd yr addysg dda ag oedd ef wedi ei gael yn Nghymru wedi ei gymwyso i fod yn wladwr da a gwerthfawr yn ngwlad newydd y Gorllewin, a phrofodd felly yn ol llaw.
Yn y flwyddyn 1846, penderfynodd John Owen a'r teulu ymfudo i'r America, ac yr oeddynt yn rhifo deg, sef y rhieni, saith o fechgyn ac un ferch, sef Ann, yn awr priod y Parch. Thos. J. Rice, Caledonia. Arosodd y ferch hynaf - sef Laura, yn awr Mrs. Williams, Dolgau, ger Racine - am ddwy flynedd ar ol i'r teulu ymfudo. Enwau y meibion oeddynt: William, David, Owen, Griffith, Edward, John a Riohard, y ddau olaf yn unig o'r meibion sydd yn fyw yn awr.
Cyraeddasant Racine tua dechreu haf, ac ar ol aros yno ychydig fisoedd, aethant ar hyd y tir gyda wageni ac ychain, a chyraeddasant y Portage yn mis Medi. Prynodd John Owen lanerch helaeth o dir ar lan yr afon Baraboo. Efe oedd y Cymro cyntaf a ymsefydlodd yno. Caledonia ydyw enw y plwyf, ond gelwir y sefydliad yn Baraboo ar dafod-leferydd y Cymry. Bu y teulu yn byw mewn wageni hyd nes yr adeiladwyd ty. Ychydig o bobl wynion oedd yn y cylchoedd hyn y pryd hwn, ond yr oedd yno gryn nifer o Indiaid.
Arosodd ein gwrthddrych gartref nes ydoedd yn saith ar hugain oed; yna priododd gyda Margaret, merch John a Laura Jones, o ger Randolph, Wisconsin. Ganed hi yn Bronyfoel, Plwyf Celynin, Meirion; ond o Tynycoed - fferm yn yr un plwyf, ac yn feddiant i John Jones - yr ymfudodd y teuiu yn 1851. Bu yr undeb priodasol hwn yn un tra dedwydd; canys yr oedd y wraig fel y gwr wedi cael addysg a dygiad i fyny da, ac yr oeddynt o gyffelyb anianawd. Ganed iddynt ddeg o blant, pa rai ydynt oll yn fyw i gyd-alaru a'u mam ar ol priod a thad tyner. Dengys eu henwau pa mor hoff oedd William Owen o enwau gwir Gymreig, er nad esgeulusodd enw un o brif wroniaid ei wlad fabwysiedig, sef John Gwìlym, Edwena Esyllt, Edwin Caradoc(efeilliaid), Aneirin, William Salsbury, David Goronwy, Owen Jones, Meirion Rhydderch, Laura Maggie, ac Edward Grant. Bu yn llenwi amryw swyddi pwysig ac anrhydeddus. Efe a fu yn Arolygwr Ysgolion Cyffredin yn y plwyf. Etholwyd ef yn Ynad Heddwch amryw weithiau. Bu yn Gofrestrydd Swydd Columbia am bedair blynedd, ac yn 1865 etholwyd ef i Ddeddfwrfa y Dalaeth. Yn 1870, penodwyd ef gan y llywodraeth i gymeryd Deileb (Census) i pedwar o blwyfydd, a gwnaed yr un modd yn 1880. Hefyd efe ddarfu gyfieithu Cenadwri Llywydd y Dalaeth i'r Gymraeg, un tro, os nad ychwaneg o weithiau. Ar un achlysur penodwyd ef i ddarllen papyr ar rhyw gangen o amaethyddiaeth o flaen Cymdeithas Amaethyddol y Dalaeth yn Madison, a chyhoeddwyd y papyr yn mysg gweithrediadau y gymdeithas. Gwelir wrth hyn pa mor fawr oedd ei alluoedd, a pha mor amrywiol oedd ei gyraeddiadau; ac hefyd i ba raddau yr oedd wedi enill ymddiried ei gyd-ddinasyddion.
Am y chwe' blynedd cyntaf ar ol iddo briodi, gwnaeth ei gartref yn Portage, ac ymgysylltodd ef a'i briod â'r eglwys Bresbyteraidd, a bu o gymorth gwerthfawr gyda chaniadaeth y cysegr, yr ysgol Sabbothol, a phob rhan arall o waith yr Arglwydd.
Yn Hydref, 1858, symudodd i Cambria, a bu yn masnachu mewn gwenith, lumber, a.y., mewn cysylltiad a'r diweddar John Ap Jones. Bu yn oruchwyliwr y C. M. and St. P. Ry. yn y lle am bedair blynedd. Ar ei fynediad cyntaf i'r lle ymaelododd gydag eglwys y T. C.; ac yn mhen y flwyddyn ar ol myned yno, darfu iddo ef a John D. Jones a John Peabody gychwyn yr ysgol Sabbothol Seisnig gyntaf yn y pentref; ac hefyd llwyddasant i gael moddion crefyddol eraill yn yr un iaith; ac yn ganlynol sefydlwyd eglwys Bresbyteraidd yno, a chafodd y tri eu dewis yn henuriaid yr eglwys; ac etholwyd ef hefyd yn ddechreuwr canu ac arolygwr yr ysgol Sul. Mae yn debyg i'r ffaith fod yr eglwys Gymreig yn lluosog a chref ddylanwadu ar feddwl William Owen i beri iddo fwrw ei goelbren gyda'r eglwys Seisnig ag oedd yn wan, ac mewn mwy o angen cymorth y pryd hwnw.
Yn 1867, ymsefydlodd ar fferm yn agos i Randolph, lle y bu hyd 1873, pan y dychwelodd yn ol i'w hen ardal - Caledonia, ac yno y bu byw hyd ei farwolaeth yn fawr ei barch, ac yn ddefnyddiol mewn byd ac eglwys. Er mai achlysurol y byddwn yn ei weled, ac yn cael y fraint o fod yn ei gymdeithas, ond pan ddygwyddai hyny byddai y cyfarfyddiad o'r fath fwyaf mwynhaol; yr oedd ei dueddfryd gyfeillgar, ei wybodaeth amrywiol a'i gof hynod, yn nghyd a'r dyddordeb mawr a gymerai yn nghwestiynau y dydd, yn peri fod ei gymdeithas yn adeiladol yn yr ystyr oreu. Yr oedd yn sylwedydd craff ar helyntion a dygwyddiadau yr Hen Wlad, ac mewn cydymdeimlad llwyr â dyheadau presenol ein cydgenedl yno. Yr oedd yn parhau i ymohebu a chyfeillion bore oes yno tra y bu byw. Yr oedd ei ddyddordeb yn symudiadau politicaidd a chrefyddol y wlad hon yn fawr. Gwerinwr pypyr a goleuedig ydoedd o ran ei gredo gwleidyddol drwy ei oes.
Yr oedd yn llwyrymwrthodwr o'i febyd, ac yn selog dros ddirwest. O ran ei olygiadau duwinyddol yr oedd o duedd geidwadol, ac eto mewn cydymdeimlad ag ysbryd yr oes ag y sydd yn croesawu pob goleuni newydd a geir ar bynciau dyrus mewn duwinyddiaeth a gwladweiniaeth. Yr oedd yn Gymro selog, ac yn feistr trwyadl ar ei fam-iaith. Yr oedd ganddo ei arddull ei hun o ysgrifenu y Gymraeg, yr hwn oedd yn syml, eto yn goeth. Ymhoffai mewn ffurfio geiriau newyddion; fel engraifft, Cymreigia Legisîature yn Ddeddfgre, yr hwn i'm tyb i sydd yn fwy priodol na Deddfwrfa. Yr oedd ei lawysgrif yn un dlos iawn. Byddai ei feddwl bob amser yn llawn o gynlluniau er gwella a dyrchafu cymdeithas, a chymerai ran effeithiol yn mhob mudiad daionus.
Yr oedd yr Hybarch John E. Daniel wedi caei y cyfleusdra goreu i'w adnabod, ac fel y canlyn yr ysgrifena:
"Daeth William Owen i'r Dalaeth o Gymru yn foreu yn hanes yr ymfudwyr cyntaf i'r Dalaeth. Yr oedd yn wr ieuanc hardd o ran ei berson; wedi cael gwell addysg yn Nghymru na'r cyffredin a ymfudai i'r diriogaeth ar y pryd - yn feistr lled dda ar y ddwy iaith - peth lled anghyffredin yn mhlith ymfudwyr y cyfnod boreu hwnw. Yr oedd hefyd o ran ei fywyd moesol a chrefyddol yn enill ymddiried goreugwyr y genedl. Wedi bod am ryw dymor yn cadw ysgol, agorodd un o'r swyddi goreu yn Swydd Columbia y drws iddo fel Cofrestrydd y Swydd Columbia - swydd enillfawr ar y pryd, yr hon a lanwodd yn anrhydeddus i'w genedl a bleidleisiodd drosto.
Yr oedd erbyn hyn wedi ymbriodi a merch ieuanc grefyddol, hardd ei rhodiad a nodedig o landeg. Ni allesid pigo par ieuanc mwy addawol yn cychwyn bywyd priodasol. Mae yn ymddangos i mi y bu addawon mor ddysglaer ar gychwyn bywyd yn brofedigaeth iddo i ymestyn am gyfoeth gyda gormod o frys, yr hyn a fu yn brofedigaeth iddo ef, ac a ddyiai fod yn wers i lawer gwr ieuanc ar ei ol. Daeth William Owen i'r gymydogaeth hon yn 1867, hvd 1873. Cymerodd afael mewn ffarm, ac ymunodd ef a'i briod a'r plant ag eglwys Engedi. Yr oedd ar y pryd yn nghanol y drafferth o fagu tyaid o blant addawol - cyfnod pwysicaf a mwyaf trafferthus bywyd dyn.
Y byd erbyn hyn wedi dechreu tywyllu yn ei addawon iddo; wedi bod yn gwenu am dymor, a'i ymrithion erbyn hyn wedi troi yn siomedig a chwerw. Bu haul llwyddiant yn gwenu yn rhy ddysglaer yn y boreu i ddal prydnawn llwyddiant. Ond yn nghanol siomedigaethau y mae genym i'w ddweyd na surodd ei ysbryd gyda chrefydd ac ni lesgaodd yn ei lafur i ddwyn ei blant i fyny yn grefyddol. Nid oedd teulu yn yr ardal yn fwy ffyddlon i addysgu y plant yn grefyddol, ac i'w dwyn i'r eglwys na William Owen a'i briod. Yr oedd eu ffordd yn mhell i'r capel, ond ni byddai neb yno yn gysonach na'r teulu hwn. Os rhoddodd W. O. ormod o ffydd yn y byd a'i lwyddiant nes ei hudo i gorsydd siomedigaeth, eto ni roes ormod o ffydd yn esiampl Abraham, 'Y gorchymyn efe i'w blant ac i'w dylwyth ar ei ol gadw o honynt ffyrdd yr Arglwydd.' Y mae plant W. O. yn anrhydedd heddyw iddo ef a'i hoff briod."
NODWEDDION El GYMEEIiD PAN TN BIN PLITH YMA.
Gallwn nodi yn mlaenaf dim, Ei ysbryd darllengar. Yr oedd darllen wedi myned yn swyn iddo. Byddai rhyw lyfr beunydd yn ei law - rhai o'r prif esboniadau, neu erthygl feddylgar o ryw gyfnodolyn. Anghofiai ei ddyledswyddau os cai lyfr wrth ei fodd i'w law. Gwnai y parotoad yma ef yn athraw gwych yn yr ysgol Sul.Yr oedd yn gerddor da; meddai lais swynol. Tra y bu yn aelod o'r eglwys hon, efe ydoedd arweinydd y canu, a gwnaeth ei ol ar gerddoriaeth yr eglwys; cadwai gyfarfodydd canu gyda yr ieuenctyd, a dyrchafwyd mawl y gynulleidfa. Yr oedd ei wybodaeth gyffredinol yn bur eang - yn feistr ar y Gymraeg a'r Saeseneg; deallai briod-ddull y ddwy yn bur dda. Meddai lawer mwy o wybodaeth nag a fedrai ddangos, am mai diddawn oedd yn naturiol, neu yn hytrach afrwydd fel siaradwr. Yn ein cyfarfodydd llenyddol cymerai ran flaenllaw. Yr oedd yn drefnydd da, fel aelod pwyllgor, ac nid hawdd fuasai cael ei ragorach; ond fel siaradwr neu ddadleuydd, ni wnai gymaint o farc a dynion llawer llai.
Fel cyfaill, yr oedd yn un o'r rhai mwyaf dyddan y tarewais arno un amser. O ran ei olygiadau duwinyddol, yr oedd yn Galvin cydwybodol; edrychai ar y drefn yn gwbl o ras - o ran ei ffynonell yn Nuw, a'i hymweithiad yn iachawdwriaeth dyn."
Da genyf allu ychwansgu tystiolaeth ei hen gyfaill, Griffith Williams, Bontnewydd, Randolph, am deithi ei feddwl, a chrefyddolder ei ysbryd:
"Yr oedd yn feddianol ar feddwl cryfach, diwylliant helaethach, a chwaeth uwch na'r cyffredin. Cafodd y manteision addysg a dderbyniodd yn moreu ei oes ddigon o ddyfnder daear yn ei feddwi ef i wreiddio, tyfu, a ffrwytho. Yr oedd hyn i'w ganfod yn yr awydd oedd ynddo i ddarllen ar hyd ei oes. O ran ei chwaeth, yr oedd yn gyfryw a allai ddethol yr hyn oedd fuddiol i hyfforddi ac adeiladu, ac yn meddu ar graffder nodedig i weled yr hyn a fyddai o'r gwerth mwyaf yn y llyfrau a ddarllenai, yn gystal a'r pregethau a'r areithiau a wrandawai. Cefais brawf o hyn lawer gwaith; agorodd fy llygaìd i weled pethau fyddwn wedi eu pasio wrth ddarllen a gwrando; ac ar ol deall yr hyn a ddarllenai, yr oedd yn nodedig o fedrus i'w sicrhau yn eiddo parhaus iddo ei hun. Os oedd ar ol i'r cyffredin fel accumilator - casglydd pethau y byd a'r bywyd hwn, yr oedd yn mhell ar y blaen i'r cyffredin fel casglydd pethau byd y meddwl.
Nid yn y bookcase yr oedd ei lyfrau ef, ond yr oeddynt wedi eu troi er ychwanegu ei gyfalaf (capital) meddyliol mewn modd amlwg. Priodol hefyd yw nodi mai yn ei gymdeithas bersonol, a'i gylchoedd cartrefol yr oedd ei ragoriaethau amlycaf. Er iddo fel dinesydd esgyn i fyny i rai o brif swyddi y sir, a chael ei ethol yn aelod o Ddeddfwrfa ei Dalaeth, a llanw y safleoedd hyny yn anrhydeddus, eto nid yn y cylchoedd mwyaf cyhoeddns y gwelwyd ei ragoriaethau. Nid oedd yn gymaint o ddyn y front ag a ddylasai fod; ni wnai ymwthio yno, ac ni ymegniai gymaint ag a ddylasai pan wthid ef weithiau i weinyddu yn lle amlaf y bobl, ond byddai yr hyn a wnai yno yn nodedig o sylweddol a phwrpasol bob amser; ond yn ei gymdeithas bersonol cymerai ei le fel arweiniwr - tynai allan nes gwelid yn amlwg nodwedd ei feddwl, eangder a chywirdeb ei ddealldwriaeth er hyfforddi ac adeiladu yn y cyfeiriadau yr elai.
Gallaf dystio fod yr amser a dreuliais yn ei gymdeithas bersonol wedi bod o adeiladaeth ddirfawr i mi; ac yn yr ysgol Sabbothol a'r cyfarfodydd eglwysig yr oedd yn eithaf amlwg ei fod yn llawer uwchlaw i'r cyffredin. Er yr oll a allai fod yn ddiffygiol ynddo, fel pawb eraill, ac at ei ragoriaethau naturiol amlwg, yr oedd yn nodedig o grefyddol o ran ei ysbryd. Nid wyf yn sicr pa beth ydyw yr eglurhad priodol i'r hen ddywediad cyffredin hwn: Os mai fod crefydd a'i ffeithiau gogoneddus wedi cael cymaint o le yn myfyrdodau dyn nes enyn tân o'i fewn nes peri iddo lefaru a'i dafod, yn sicr yr oedd ein hen gyfaill yn meddu ysbryd crefydd, a'i phethau hi oedd hoff a phrif bwnc ei ymddyddanion, ac yr oedd yr ysbryd hwn yn amlwg ynddynt - yn y gyfeillach pan yn cyfareb, ac yn ei weddiau cyhoeddus. Os nad oedd mor rydd ei ymadroddion a rhai, yr oedd llawer mwy o oleuni a gwres yn ei ymddyddanion a'i gyfarchiadau na'r cyffredin. Yr oeddwn hefyd wedi sylwi ei fod yn cynyddu mewn ysbryd crefyddol y blynyddoedd diweddaf, a'r tro diweddaf oll y cefais fwynhau ei gymdeithas (sef y Sabboth dilynol i Gymanfa Gerddorol Cambria, Chwefror, 1894), yr oedd yn helaeth arno. Cawsom ei bresenoldeb yn y cyfarfodydd yn eglwys Engedi. Yr oedd pawb wedi sylwi a synu o herwydd crefyddolder ei ysbryd. Yn yr hwyr, cymellwyd ef i arwain ac i ymarfer y tonau a ganwyd yn y Gymanfa, ac o dan ei arweiniad yr oedd y canu yn sicr o fod â'r deall, o herwydd yr oedd yn uwchraddol fel cerddor, fel yn mhob peth arall yr ymwnai ag ef; ac o herwydd yr ysbryd crefyddol a'i meddianai, cawsom ganu â'r ysbryd ac â'r deall y noswaith hono; yr oedd yr hen emynau megys yn cael eu creu o'r newydd, ac anadl bywyd yn cael ei roddi o'u mewn, fel y teimlai pawb mai da oedd bod yno. Ond efe a fu farw. Heddwch a fyddo i'w lwch."
Yr oedd ei ieohyd wedi ei anmharu er ys gryn amser cyn yr ymosodiad diweddaf. Ei afiechyd oedd enyniad yr yswigen. Rhyw bum' diwrnod cyn ei farwolaeth, aethai i Portage i ymgyngori a meddyg, yr hwn a ddywedodd wrtho am frysio adref, ac aros yn ei wely nes y deuai yn well. Ond ar y ffordd adref aeth yn waeth, a myned waeth, waeth a ddarfu nes y bu farw, bump o'r glooh boreu ddydd Mawrth, Awst 21ain, 1894, yn 69 mlwydd oed. Yr oedd ei salwch diweddaf mor drwm fel na chafodd hamddedd i ddweyd llawer. Pan yn ymddyddan am farw, un tro gofynai ei briod, a oedd arno ofn marw? Ac meddai, "Yr wyf am wneyd fel yr hen flaenor y darllenais am dano yn yn Hanes Methodistiaid Corris - 'mentro ar honor y Gwr.' "Yr oedd wedi cael pleser mawr wrth ddarllen y llyfr hwnw, a gweled fod ei gyndadau yn ddynion mor grefyddol.
Un tro dywedai, "Pregeth ryfedd ydyw pregeth y Gwaed, gan y Parch. Ricbard Owen:" "A gwaed Iesu Grist, ei Fab Ef, sydd yn ein glanhau ni oddiwrth bob pechod." Cofiant a phregethau y gwr hynod hwnw oedd un o'r llyfrau diweddaf a ddarllenodd. Un o'i hoff emynau oedd, "Trig gyda mi, fy Nuw," a.y.; ac ychydig ddyddiau cyn ei gaethiwo i'w wely, gorfu i'w ferch, Laura, ei chwareu ar yr organ amryw droiau. Y Sul olaf y bu fyw, canodd yr emyn, " O fryniau Caersalem," a.y., drwyddo ar y dôn Crugybar.
Dydd Llun, yr oedd yn anhawdd ei ddeall, ond drwy anhawsder deallwyd ei fod yn cyfeirio at emynau 840 a 916, fel rhai cyfaddas i'w canu yn ei angladd. Yr oedd erbyn hyn yn deall fod y cyfnewidiad mawr yn ymyl, a bu farw boreu dranoeth. Felly aeth yr addfwyn a'r tyner William Owen o wlad y gofidiau a'r siomedigaethau i wlad lle nad oes gofid na phoen, ond canu yr anthem ddiddiwedd.
Dydd Iau, Medi 23ain, cymerodd ei angladd le, pryd y daeth torf luosog o bob cenedl yn nghyd er dangos eu parch iddo, ac i gydymdeimlo a'r perthynasau. Gwasanaethwyd gan y Parchedigion Dr. Pilcher, yn Saesoneg, a John R. Daniel a Thos. J. Rice yn Gymraeg. Canodd y cor rai o'r penillion ag oedd ef wedi eu dewis. Rhoddwyd ei gorff i orphwys yn meddrod y teulu, wrth yr eglwys Gymreig. Yr oedd y plant oll yn bresenol.
Gan Thomas Ll. Williams Ysw., Racine Wisconsin.