MR. FOULK R. ROBERTS. WISCONSIN.
Source: The History of Columbia County, Wisconsin, An Account of Its Settlement, Growth, Development and Resources (1880).FOULK ROBERTS (Blaen-y-Cae), farmer Sec. 12; P. 0. Randolph; was born February 1820, in Carnarvonshire, North Wales; son of Robert Roberts; came to America in 1844, and settled on the farm he now owns October 1st of that year.
Was married in Wales August 20th, 1844, the day before he started for America, to Catharine, daughter of Griffith Owens; his mother and two brothers came at the same time; one brother, David, died in California, and Thomas went to California, but returned and is now living at Lake Emily, Dodge Co., Wisconsin.
Mr. Roberts was Supervisor of his town for several years, and helped lay out most of the roads in the town; was the first Welsh settler in Randolph that still lives in the town, and, he thinks, in the county; he started the first Welsh Sabbath-school, and was a member of the first Church Synod in the county; went to Madison with an ox-team for the first barrel of flour he had after settling here, and took a week for the trip.
Has five children — Catharine (now Mrs. William Parry, of Milwaukee), Elizabeth F. (also in Milwaukee), Sarah (at home), Ellen (in Milwaukee) and Robert F., at home.
Mr. and Mrs. Roberts are members of the Calvinistic Methodist Church; he is a Republican, and has 200 acres of land.
Wisconsin County Histories and Find a Grave.
MR. FOULK R. ROBERTS. FRIESLAND, COLUMBIA COUNTY, WISCONSIN.
Robert F. Roberts, secretary and manager of the Randolph Wagon Works and one of the most important men in business circles of the village, was born in the section in which he is now active, July 12, 1858. He is a descendant of an old Welsh family and his grandfather, Robert Roberts, was one of the representative citizens of his section in Wales. He was born in 1750 and his active life was in quite a measure devoted to the suppression of the liquor traffic in his native country. He was twice married and reared eight children. To his first marriage were born five, namely, Robert, Thomas, Jane, Ann and Hugh. Of the second marriage to Cathrine Foulks, were born to him: David; Foulk, the father -of our subject; and Thomas, named after his deceased half-brother. There were forty-nine years between him and his half-brother Robert, and the father was seventy-six years of age, when this son was born to him.Foulk R. Roberts, was born in Carnarvonshire, Wales, February 14th, 1820, and remained in that country until August 20th, 1844, and two days prior, he was married to Cathrine Owens of the same place, a daughter of Griffith and Elizabeth Owens. She was also one of eight children, namely, Jane, Sarah, Mary, Cathrine (the mother Robert F. Roberts), Samuel, Esther, Griffith and Ellen. Mr. and Mrs. Foulk Roberts, together with the father's mother and two brothers, David and Thomas, left their native country, August 20th, 1844, on a ship called Patrick Henry, and came directly to Wisconsin. Foulk Roberts located on section 12, Randolph township, Columbia county and lived there continually, with the exception of ten months in 1881, when they lived in the village of Randolph, until their death. Mrs. Roberts passed away June 17th, 1902, and Mr. Roberts January 12th, 1908, and they are both buried in the Blaen-y-Cae cemetery on land which he donated for church and cemetery purposes.
They became the parents of five children. Cathrine, born January 1st, 1846, married William Parry, of Milwaukee, and makes her home in that city. Her husband was killed in an elevator accident, January 13th, 1902, and is buried in Randolph. Elizabeth was born September 29th, 1849. She married John R. Owen, of Elba township, where they have resided since that time. However, they are now living in Randolph and expect to make that place their home. Sarah, born February 24, 1852, became the wife of Richard P. Wynne, of Milwaukee. She died in that city April 8, 1899, and is buried in Blaen-y-Cae cemetery. She left one daughter who has been legally adopted by Elizabeth and John R. Owen. Mr. Wynne was employed for ten years with Mandel Brothers and later worked in the interests of Gimbel Brothers of Milwaukee. After the death of his first wife he married again and returned to Wales, where he now lives. Ellen was born November 15, 1854. She married Richard J. Williams and they are living on the old homestead in Randolph township, a tract of land upon which her father settled when he first came to America. The youngest son born to Mr. and Mrs. Foulk R. Roberts is Robert F.
Wisconsin County Histories : Dodge County, Wisconsin: Past and Present.
MR. FOULK R. ROBERTS. FRIESLAND, COLUMBIA COUNTY, WISCONSIN.
Foulk Robert Roberts, one of the earliest pioneer settlers of Columbia county, Wisconsin, entered claim to his land in Randolph township, in 1844. He settled there on the 1st day of November of the same year, and has since made that his home, but is now retired from active pursuits and enjoys the competence which comes to him as the result of many years of industry and faithful efforts. The farm is located in sections 1 and 12, of Randolph township, consisting of two hundred and forty acres, and was the first land entered in the county by a Welshman.Our subject was born on a farm named Blaen-y-Cae, in the parish of Llanddeiniolen, Caernarvonshire, North Wales, February 14th, 1820, and was a son of Robert and Catherine Roberts. His grandfather, Robert Roberts, was a farmer by occupation, and the father of our subject was a quarryman during his younger days and was one of three men who opened the quarry of Llanberis, in Carnarvonshire, and later in life followed farming on the estate where our subject was born, living there until, his demise.
Our subject's maternal grandparents were Foulk and Ann (Morris) Jones, and the grandfather was a laborer and tither of a small farm.
Foulk Robert Roberts remained in his native land until 1844, when, with his bride, his widowed mother and his two brothers, David and Thomas, and other families, he came to America. They sailed from Liverpool and after three weeks landed at New York, and from there proceeded by boat to Racine, Wisconsin, reaching their destination about six weeks after leaving their native land. Our subject, his two brothers and a companion left the others of the family at Racine and went in search of a suitable location. They found some of their nationality settled at Janesville, but no available land near there, although a small tract of eighty acres was offered our subject at a price that was very reasonable, but he refused, owing to the scarcity of land for the other settlers, who contemplated forming a colony.
That eighty-acre tract was afterward the town site of Janesville. They travelled to Watertown afoot, but found most of the land taken or pre-empted, and they then proceeded to Lake Emily, where the government land agent gave them all necessary information and they soon selected locations. The brother, David, had travelled extensively and had a good knowledge of English, and was employed by the land agent to assist in locating settlers from his native land, and he assisted in selecting homes for the first settlers of Welsh Prairie, in the town of Springvale.
David Roberts left for California with his brother, Thomas, during the gold excitement, and they made their way across the plains. He died soon after arriving there. After locating land in section 12, in Randolph township, Columbia county, and section 7, Fox Lake township, Dodge county, in October, 1844, our subject and his brothers returned to Racine, Wisconsin, for their mother and wives, and November 1st, of that year, located permanently on their farms. There being on land bought by Thomas a small house, in this they installed their mother and families. Our subject on his own land built a small shanty for himself and wife. Some years afterward he purchased one hundred and twenty acres of land adjoining his original farm in section 1; in Randolph county. His mother died in 1871.
Our subject prospered at farming and conducted the estate until recent years, when he sold the farm to his son and is now living on the old homestead farm, retired from active pursuits. Mr. Roberts was married, August 18, 1844, to Catherine Owen, a daughter of Griffith and Elizabeth (Rowlands) Owen. Her grandparents on the paternal side were Owen Thomas and Jane (Griffith) Evans, and were by occupation farmers, and their home was in Llyn, Caernarvonshire. Mrs. Roberts' father was a farm laborer. Her maternal grandparents were Rowland Humphrey and Sarah Thomas Pritchart Pryse, of Llanfaelrhys. Mrs. Roberts' parents came to America in 1846 with three of their children, Mary, Eleanor and Griffith, and in 1847 Samuel and Jane and the latter's husband came to America. Two sisters remained in Wales. The mother died four years after her arrival here, in 1850.
Mr. and Mrs. Roberts are the parents of five children, as follows: Catherine, now Mrs. William Parry, of Milwaukee; Elizabeth, now Mrs. John R. Owens, of Columbus; Sarah, who became the wife of R. P. Wynne, of Milwaukee, and died in April, 1899; Eleanor, now Mrs. Richard Williams, living at the old home; and Robert F., married and living at Randolph. All the children are natives of Randolph township, and were born on the homestead farm. Mr. Roberts is a gentleman of intelligence, and has contributed valuable articles to the press in his own language. He is a consistent member of the Welsh C. M. church, and has held the office of deacon in the church since 1854. He was one of four who established the first Sabbath school, the first meeting being held the first Sunday in November, 1844.
He and his two brothers, David and Thomas, and a companion, John Evans, felt the need of religious services and with their Bibles went to a roofless shed and held services, reading alternately and discussing the scriptures and after their meeting decided to found a Sunday school. They gave notice to the surrounding neighbors of their resolution and the next services were held the following Sabbath at the home of our subject's mother, and met there for some years afterward until a suitable place could be provided. A church was built some years later on the southwest corner of his homestead, which is known as Engedi, and still remains.
Our subject voted the first ticket placed before the electors of Wisconsin by the Republican party in 1855, and has since been identified with that party. He was present at the first meeting of his township for its organization and is the only member present who is still living. He is foremost in his labors for the common people and left his native land on account of the oppression existing there.
Wisconsin County Histories ~ Memorial and Biographical Record.
MR. FOULK R. ROBERTS. BLAEN-Y-CAE, RANDOLPH, WISCONSIN.
Ar ddymuniad yr ymadawedig a chais y teulu, am fy mod wedi cael mantais i'w adnabod am y rhan fwyaf o'i oes faith.Er yn syniad nas gallaf wneyd cyfiawnder a'i goffadwriaeth, anfonaf a ganlyn i'r "Cyfaill," cyhoeddiad y Cyfundeb, y bu ef mor deyrngarol a gwasanaethgar iddo: Ganwyd Foulk Roberts Chwefror 14eg, 1820, yn Blaen-y-Cae, Llanddeiniolen. Sir Caernarfon, Gogledd Cymru. Enw ei dad oedd Robert Roberts, yr hwn oedd ddyn o nod. Yr oedd ein gwrthrych yn ail o dri o feibion i Robert Roberts o'i ail wraig, sef Catherine Foulks, dyna ei henw morwynol, ac yr oedd hi yn rhy wreiddiol a Chymroaidd i'w newid. Cadwodd ef am 37 mlynedd o'i gweddwdod. Yr oedd yn wraig nodedig o dduwiol ac ymlyngar wrth y ty a'i adnoddau.
Yr oedd ei frawd hynaf, sef David Roberts, yn ddyn deallus a dawnus, athraw yn yr Ysgol Sul o'r radd flaenaf. Yr wyf yn bersonol brofiadol o hyn, a goddefer i mi gyfeirio at Thomas Roberts, yr ieuengaf o'r tri sydd eto yn fyw; er nad yw yn y ty y mae ar drothwy, ac wedi bod yn hynod o deyrngarol a gwasanaethgar i grefydd ar hyd ei oes: yn sicr wedi bod yn mhlith ysgaffaldia y ty chwedl Evans New Inn, a'n gweddi ar ei ran yw, caffed ef o dan do yn fuan cyn i'r diwedd ei ddal.
Yr oedd i'n gwrthrych haner brodyr a chwiorydd o ochr ei dad o'r wraig gyntaf - Robert Roberts, Tair Caib, fel ei gelwid, a anwyd yn y flwyddyn 1777; yr oedd ef yn un o nod a hynod dduwiol a ffyddlawn. Hugh Roberts, Proscairon, sef tad y Parch. Thomas H. Roberts a thaid Dr. Roberts, Wilkesbarre, Pennsylvania, oedd haner brodyr iddo; ac yr oedd mam y blaenoriaid H. D. Foulkes. Middle Granville, a Robert Davies, Berea, yn haner chwaer iddo, yr hon oedd uwchraddol mewn gallu meddyliol.
Am ei dad gellid dyweyd llawer. Yr oedd yn un o dri a agorodd chwarel fawr Llanberis ar y cyntaf. Yr oedd yn ddirwestwr selog a gweithgar cyn i'r achos ddod i ffurf cymdeithasol yn Nghymru. Yr oedd yn areithio ar yr achos mor foreu a'r flwyddyn 1785. Yr oedd o flaen ei oes.
Bu Foulk Roberts farw y Sabboth, Ionawr 12fed, 1908. Gadawodd un mab, sef Robert F. Roberts, Randolph; tair o ferched, sef Mrs. William Parry, Milwaukee; Mrs. John R. Owens, Columbus, a Mrs. Richard Williams. Blaen-y-Cae, yr hon yn nghyd a'i phriod a fuont dynar a gofalus o hono yn ei ddyddiau diweddaf. Gallwn ddweyd fod y rhai hyn, nid am yr arferir dyweyd, ond am ei fod ef wedi cael lle uchel yn syniadau a chynes yn eu teimladau ac i'r teulu fod mewn hiraeth ar ei ol.
Cafodd gladdedigaeth luosog ac anrhydeddus. Gweinyddwyd gan chwech o frodyr yn y weinidogaeth. Dyna ei linach er dangos ei fod o darddiad da - dechreu a diwedd ei daith ar y ddaear. Beth oedd ac a wnaeth sydd bwysig. Mae nifer blynyddoedd plant dynion ar y ddaear yn amrywio yn fawr. Eu nodweddion a'u gweithredoedd yn amrywio lawn cymaint. Gwell fyddau i aml un gael ei anwybyddu a'i guddio yn mro angof; eraill y fath a'u gweithredoedd yn gyfryw y byddai yn gam a'u coffadwriaeth ac yn golled i gymdeithas fod yn ddistaw am danynt. Yr oedd Foulk Roberts yn un o'r cyfryw.
Awst 18fed, 1844, aeth i'r undeb priodasol gyda Miss Catherine Owens, yr hon a fu yn briod ffyddlawn ac yn ffynonell cysur iddo am yn agos i driugain mlynedd, ond er tristwch iddo torwyd yr undeb hon pan oedd ar derfyn eithaf y daith. Dranoeth ar ol priodi gadawodd wlad ei enedigaeth, a Tachwedd y cyntaf yr oedd wedi cyraedd Dodge County, Wisconsin. Prynodd dyddyn yn Randolph, a sefydlodd arno, lle yr arhosodd hyd ddiwedd ei oes, ac eithrio deg mis yn nhref Randolph.
Ei nodwedd fel dyn, cofied y sawl y perthyn iddynt, mai a'i ragoriaethau y mae a fynom. Am ei ddiffygion, pwy sydd hebddynt. Dywedwn yn ngeiriau y bardd am un o enwogion ein cenedl:
"Fe adawir hyn o orchwyl
I'r bywgraffydd manwl sych;
Neu os myner i genfigen,
Ef a all anferthu y Drych.
Fe wna y myrtwydd yn fleren,
Try'n dywyllwch yr haul cu;
Ac fe all fe wnaeth cyn yma
Beintio sant yn gythrael du."
Yr oedd ei ddyn oddiallan yn tynu sylw yr olwg gyntaf arno. Daeth un o brif gyfreithwyr ein Talaeth i'r penderfyniad ei fod yn ddyn o nod. Clywsom fwy nac un o enwogion y pulpud nad adwaenant ef oddiar yr olwg arno yn ymholi yn ei gylch. Ond yn fewnol yr oedd ei ragoriaethau, llewyrchiad o'r mewnol a bara iddi dynu sylw. Dyn o feddwl oedd ef, yn nodedig o fedrus i'w fynegu. Yn ei ymddyddanion personol yr oedd ei feddwl cynyrchiol ar waith yn wastad. Yr oedd ei gwmni yn ddyddorol ac adeiladol. Byddai yn sicr pan mewn cwmni o ddwyn i sylw rhyw fater y byddai yn werth meddwl am dano a siarad arno. Mae yn gof genyf am ei gyfarfod yn nghwmni y nodedig Griffith H. Humphrey, pan oedd Mr. Humphrey bron a chyraedd ei enwogrwydd, ac yr oedd yn gwybod i raddau am ein gwrthrych, ac yn benderfynol o fynu gweled ei fesur a'i bwysau.
Amheuwyr ac amheuaeth am wirioneddau sylfaenol crefydd oedd testyn yr ymddyddan. Mr. Humphrey am bob tegwch i'r amheuwyr er mwyn ei dynu ef allan, a daeth allan yn ei lawn nerth, a sylw Mr. Humphrey oedd na chlywodd erioed "well amddiffyniad i iawn grediniaeth. Diolchodd yn gynes iddo am ei resymau cryfion, gan ddatgan fod plant natur yn taflu plant diwylliant i'r cysgod pan ddaw pwysau arnynt. Yr oedd ef yn ymresymwr cryf. Nid haeru y byddai pan ddygwyddai fod ar yr ochr chwith i gwestiwn. Ymresyma, gwelai a theimla resymau ei wrthwyneb- ydd. Hawdd fuasai dwyn profion o hyn o'r cyfarfodydd dadleuol a gynhelid yn yr hen ardal a'r cylchoedd. Pan oedd ef yn ei fan goreu amcenid ac ymdrechid cael y goreu arno ef mewn dadl, ac os llwyddid byddau y gamp uwchaf wedi ei henill. Mynau llawer fod ei orchfygu mewn dadl yn ammhosibl - camgymeriad hollol - yr oedd modd myned i mewn i'w gastell cadarn ef. Gwelsom y barau haiarn yn cilio a'r dorau pres yn ymagor o flaen rhesymau teg a chryfion, ond gwae a feiddiau ei gyfarfod heb yr arfogaeth hon, a llawer a glwyfwyd o'r herwydd.
Byddaf yn sylwi y rhoddir pwysigrwydd mawr mewn cofiantau ar fod y gwrthrych yn ddinesydd da, ac yn arbenig ei fod yn perthyn i'r blaid Werinol. Wel yr oedd ef y naill a'r llall, er yn edmygwr o Prydain a'i llywodraeth ragorol, ond gwerthfawrogai yn llawer mwy lywodraeth Werinol ei wlad fabwysiedig. Yr oedd yn ymylu ar fod yn selog fel Gwerinwr, ond yn wastad a'i resymau cryfion. Pan yn methu cydweled ac ef ar adegau temtid ni i'w wrthwynebu er cael prawf o'i nerth fel rhesymwr; ond er yr oll y cyfeiriwyd atynt fel dinesydd o'r deyrnas nad yw o'r byd hwn y cawn yr olwg oreu arno ef, ac edrychid i fyny ato fel aelod a swyddog eglwysig.
Er wedi ei fagu mewn teulu crefyddol ac yn yr eglwys, fel llawer, darfu iddo gefnu ar y ty, yr hyn a gostiodd yn ddrud iddo. Cawsom brawf digonol o hyn ganddo yn gyfrinachol a chyhoeddus, ond ar ei sefydliad yn y wlad hon er dan holl anfanteision a gyfarfyddai yr hen sefydlwyr yr ail gydiodd ynddi hi, ac yn awr cafwyd prawf ei fod wedi cydio o ddifrif. Adeg oedd hon yr aeth crefyddwyr trwy eithaf prawf. Pethau y ddau fyd yn uchel alw, ychydig a allodd rhagori gyda phethau y ddau fyd, ac y mae gwerth yn nghoffadwriaeth y rhai a ragorasant gyda chrefydd. Y mae yr hyn ydyw crefydd heddyw yn ddyledus i'r hyn oeddynt hwy. Yn fuan ar ol ymuno a'r eglwys galwyd ef i'r swyddogaeth at John Daniel, sef tad y Parch. John R. Daniel, yr hwn oedd yn nodedig fel Cristion a swyddog. Dywedai llawer ei fod yn rhy newyddian yn y ffydd i'w alw, ond yr oedd ei alluoedd a'r ymroddiad yn agor y drws iddo.
Yr oedd ef yn un o'r rhai cyntaf a'r ieuengaf o'r cewri a alwyd i'r swyddogaeth yn Wisconsin, a bron yr olaf i'w alw adref o'r hen do gwerthfawr. Priodol yn y fan hon yw crybwyll, er ei fod yn gwerthfawrogi y rhagoriaethau a berthynau i'r holl enwadau a'u enwogion mor fedrus, y byddai yn ei portreadu i ni na chlywsom hwy. Cawsai pob un o'r tri "Cedyrn Cymru" eithaf chwareu teg ganddo. Os soniai am y Parch. Henry Rees byddai yn sicr o ddod a'i frawd enwog William i sylw, gan godi ac edmygu ei ddoniau; ond y Methodistiaid Calfinaidd oedd ei enwad ef. Fel y dywedodd y bardd am enwogion un eglwys eu bod yn hen Galfiniaid hyd y carn, felly yntau. Er fod rhai wedi meddwl ei fod wedi llacio peth yn y cyfeiriad yma cyn ei ddiwedd, ond credaf yn ddios mai camgymeriad oedd hyny.
Eglwys Blaen-y-Cae, neu Engedi, a Foulk Roberts. - Bu ef a'r eglwys hon yn gymblethedig a'u gilydd am driugain mlynedd. Mae yn wir fod yr hen gapel yn ei ymyl. Ar ran o'r tir a roddodd ef yr adeiladwyd y capel. Yn yr eglwys hon y cafodd fwrdd cyfnewid i'w alluoedd, ac y tynodd hwynt allan ac a'u gloewodd nes y daeth i gael ei weled mewn cylchoedd eraill.
Dywed y Parch. Daniel Williams, Storm Lake, Iowa, ei fod wedi bod yn "Power behind th« throne" yn yr eglwys. Yr oedd Dafydd yn allu tu ol i'r orsedd yn Israel, ac yn wr wrth fodd calon Duw, yn cyflawni ei ewyilys; ond byddai yntau yn methu weithiau, megys pan fynai gyfrif y bobl, er cael ei wrthwynebu gan un o allu a safle Joab. Costiodd hyny yn ddrud i Israel. Cydnabyddwn i'n cyfaill fethu ar rai adegau, ac i'r achos ddyoddef o'r herwydd. O'r hyn lleiaf gwelwyd adegau tywyll a thymestlog ar yr hen eglwys, ond ar adegau felly ni pheidiai ef a gweithio, mae yn wir mai pan y byddai y gwynt o'r de a'r achos yn myned yn ei flaen, yr amen yn aml ac uchel, byddai yn nodedig o foddhaol a gweithgar; ond os yn wahanol, y gwynt yn groes, distawrwydd y bedd yn y gwasanaeth, gweithio y byddai ef. Gwelsom rai pan wedi digio wrth eu brodyr yn gweithredu yn debyg fel pe buasent wedi digio wrth yr achos, yn gwrthod gwneyd dim erddo, gan feddwl eu bod yn cospi eu gwrthwynebwyr trwy hyny; ond yr oedd ef yn rhy gall a theyrngarol i'w feistr a'r achos mawr i gymeryd ffordd mor anoeth a niweidiol i'r achos.
Yr oedd ef hefyd yn ffyddlon yn yr holl dy - yn yr Ysgol Sul yn athraw o'r fath oreu; y Cymdeithasau Cenadol Cartrefol, Dirwestol a'r Feiblaidd y bu yn cyfarwyddo ac areithio yn wastad; y moddion cyhoeddus yn wythnosol a Sabbothol a gawsant ei bresenoldeb a'i wasanaeth gwerthfawr. Mae yn syniad cyffredin ac yn un cywir y byddai yr hen flaenoriaid o wasanaeth mawr yn y cyfarfodydd eglwysig. Yr oedd hyn yn amlwg ynddo ef beth bynag; ei gof mor dda a'i fedrusrwydd yn gyfryw fel y byddai y weinidogaeth yn ei mater a'i hysbryd yn cael y fantais oreu ganddo. Yn y cyfarfodydd eglwysig. Gallwn ddyweyd ei fod yn un o'r gwrandawyr mwyaf manwl a deallus o'r weinidogaeth. Cafodd aml i genad hedd gynorthwy mawr trwy ei sylw cyson a'i amen cynes. Hefyd cafodd y Cyfarfodydd Dosbarth a'r Cymanfaoedd ran o'i wasanaeth. Ymdrechai eu dilyn a bod o wasanaeth ynddynt. Nid rhyw ddelw fud oedd ef yn y cyfarfodydd hyn. Nid gwrandaw yn unig a wna ar yr hyn a draddodid, a chydsynio yn ddistaw i basio pethau trwy godi llaw, ond mynai eu deall fel y gwelai eu cyfaddasrwydd a'u gwerth; cefnogau hwy mewn meddwl, gair a gweithred.
Yr oedd ef yn un o'r ychydig a anfonid dros y Dosbarth a'r Gymanfa i'r eglwysi ar achosion o ddyryswch; yr hyn a ddengys ei safle a syniad ei frodyr am dano, yr ymddiried oedd ganddynt yn ei farn a'i fedrusrwydd i'w hamddiffyn, ac fel swyddog bu yn un o'r rhai gwerthfawrocaf. Yn sicr un o hen gedrwydd mynydd Duw oedd ef. Daliodd yr awelon a chwyth- odd arno; gwreiddio yn ddyfnach yr oedd hyd y diwedd. Yn ei flynyddoedd diweddaf yr oedd amhariaeth ar ei olwg, ond er hyny parhaodd yn ffyddlawn i'r achos mawr yn ei amrywiol gysylltiadau.
Yn y tair blynedd diweddaf o'i oes yr oedd wedi gwanhau yn fawr o ran ei gorff, a'i feddwl heb fod mor gryf ac yn y blynyddoedd gynt; ond yn y cyfnod hwn caed profion diamheuol fod ei syn- iadau yn glir a chywir am bethau mawr a cedyrn trefn yr efengyl. Cawsom ddigon o brawf fod ei syniadau yn glir a'i afeilion yn cryfhau yn mhethau mawr trefn gras, ac yn y cyfnod hwnw y clywsom ef hynotaf wrth orsedd gras. Aeth i lawr i'r glyn yn arafaidd a thawel. Croesodd yr afon, aeth oddiwrth ei waith at ei wobr, ac yn wyneb y ffeithiau y cyfeiriwyd atynt, credwn iddo gael ei gyfarch gan y Meistr, "Da was, da a ffyddlwn, dos i mewn i lawenydd dy Arglwydd." Mae y cedyrn yn cwympo o blith ein gweinidogion a'n blaenoriaid, ac os iawn yr ydym yn syniad, y mae y nefoedd yn codi y bylchau yn y weinidogaeth yn helaethach nac yn y flaenoriaeth. Mae rhai hynod yn y flaenoriaeth yn ychydig mewn rhif. Fel un sydd megys dolan gydiol rhwng y tadau a'r oes bresenol mae tristwch yn ein meddianu. Ein hangen mawr yw am i'r nefoedd godi mwy o ddynion cryflon, naturiol, crediniol, athrawiaethol, ymroddgar fel y tadau, at y diwylliad presenol, a gweithrediad helaethach o waith yr Ysbryd Glan arnynt, ac yna gallwn ni sydd yn agos i'r terfyn ymadael yn llawen wrth weled yr amddiffyn a'r gogoniant ar yr allor sydd mor gysegredig genym.
Griffith Williams. Randolph, Wisconsin.