JOSEPH WILLIAMS. UTICA, ONEIDA COUNTY, NEW YORK.

LLYTHYR O DDEHEUBARTH FFRAINC.

Derbyniwyd y llythyr isod oddiwrth Joseph Williams (Caeclyd), Utica, yr hwn sydd yn awr drosodd yn Ffrainc gan Hugh W. Davies, West Street:
Rywle yn Ffrainc,
Mehefin 6ed, 1918.

Anwyl Hugh a Theulu Oll. Dylaswn fod wedi anfon yn gynt, ond mae'n debyg eich bod yn gwybod na chawn ni ond ysgrifenu dau lythyr mewn wythnos, ac fel y gwyddoch fod genyf lawer o waith ysgrifenu. Credaf hefyd y cawn ysgrifenu mwy cyn bo hir. Yr wyf fi yn mwynhau iechyd, ac mae pethau yn well nag oeddwn yn feddwl y buasent gyda fi; buasai yn bechod arnaf gwyno. Rhaid cofio mai yn y fyddin yr ydwyf yn awr, ac nid oes dim dysgwyl cael pob peth yr un fath a phe buaswn gartref. Mi fydd hyn yn ddaioni mawr i lawer o honom i werthfawrogi ein cartrefi a'n cyfeillion, os byw i ddod yn ol.

Mae yma wlad braf iawn, ac yr ydym ninau yn nghanol y wlad mewn pentref yn Neheudir Ffrainc. Yr ydym yn cael tywydd cynes, ac maent yn brysur gyda'r gwaith, merched i gyd sydd yn gweithio yn y cynauaf, gan fod dynion yn brin iawn; maent i gyd yn y ffrynt. Pe gwelech chwi lle 'rwyf yn cysgu, mewn hen dy. Y mae yma lawer o hen dai gweigion fel Tai Isaf a Tai Uchaf yn Cae Clyd, Ffestiniog, ac felly yr ydym yma ac acw ar hyd y pentref yma. Mae y lle yn gwneyd i un feddwl am Gymru ac am Cae Clyd. Yr wyf yn teimlo reit gartrefol; ac yn cael llawer o hwyl. Fuasech chwi byth yn meddwl fod y fath beth a rhyfel yn bod yn y rhan yma o'r wlad; mae pob peth yn reit heddychol. Ond mae y bobl yma yn sicr o fod yn dyoddef gan fod bwyd a phob peth yn brin iawn yma. Yr ydych chwi yna yn byw fel breninoedd wrth fel y mae y bobl yn ei gael yma. Ond yr ydym ni fel milwyr yn cael digon, ac yn cael ein 'treatio' yn dda.

Wythnos i heddyw oedd Decoration Day, ac yr oedd genym 'parade' yn y boreu, a chawsom anerchiad gan ein caplan fel gwasanaeth coffa. Yn y prydnawn, aeth amryw o honom i dref tuag wyth milldir oddi yma. Wrth gwrs, cawsom half holiday, ond yr oedd yn rhaid cael pass i fynd i'r dref yma, ac yr oeddwn yn dygwydd bod yn un o'r rhai lwcus i'w gael. Beth ddyliech chwi, cyfarfyddais a Chymro o Gaerdydd yno, wedi cael ei glwyfo, ac yn y French Hospital. Yr oedd ei fraich mewn sling. Pe buasech chwi yn ei glywed yn dweyd fel y mae y Cymry wedi dyoddef yn y rhyfel yma.

Yr oedd fy ngwaed yn twymo wrth ei glywed yn dweyd. Lladdwvd dau frawd iddo yn nechreu y rhyfel, ac mae yntau wedi cael llawer i ddiangfa gyfyng; mae'n syndod ei fod yn fyw. Yr oedd yn falch o fy nghyfarfod, ac fe roddais bres iddo i brynu tybaco a prynais dipyn o sweets iddo. Yr oedd yn dygwydd siarad gyda boys oeddwn i yn adnabod o'r Regiment yma ar y stryd, ac felly y cyfarfyddais ag ef.

Fuaswn i yn synu dim pe y cyfarfyddwn a rhai o foys 'Stiniog, "Cynt y cyferfydd dau ddyn na dau fynydd." Buaswn yn leicio cael cyfle i fynd i Paris cyn dod yn ol, os byw i ddod yn ol i Utica. Wn i ddim pa bryd y byddwn ni yn mynd i'r ffrynt: dysgwyl y gynau yma i weithio arnynt yr ydym. Y Duw mawr a wyr beth ddaw o'r rhyfel fawr yma: mae yn costio yn ddrud i lawer. Mae Ffrainc mewn mourning i gyd, a fu erioed fwy o blant amddifaid nag sydd y dyddiau hyn. Mae yr Almaeniaid yn gallu bod yn greulon iawn, a bydd cyfrifoldeb mawr ar rywun. Peth braf ydyw bod a chydwybod dawel, onide.

Wel, mae'n dda genyf fy mod wedi dal ar y cyfleusderau pan oeddynt yn fy ngafael. Mae crefydd yn brin iawn yn y wlad yma. Mae'r dydd Sabboth yn fwy o ddydd marchnad ganddynt. Mi fyddaf yn pasio eglwys Babyddol ar foreu Sul wrth ddod yn ol o frecwast, a dyna lle y bydd y ffermwyr yno yn gwerthu eu cynyrch, menyn, wyau, a.y., o flaen yr eglwys. Dyna yw Pabvddiaeth. Mae genym ni wasanaeth yn yr avyr agored ar foreu Sul am un-ar-ddeg. y seindorf yn gorymdeithio yn y stryd, ac yn chwareu "Onward Christian Soldiers," a ninau yn gorymdeithio gyda hwy. Mae yn olygfa hardd, ac yn ysbryd da.

Y Sul diweddaf, yr oedd yn Sul cymundeb i'r Protestaniaid yn y Y. M. C. A. unwaith yn y mis, gan fod ysgrifenydd y Y. M. C. A. yn weinidog ordeiniedig (ordained minister), ac efe oedd yn gweinyddu yr ordinhad. Hefyd y Sul nesaf, mae genym Bible Class am ddeg o'r gloch. Fel y gwelwch, ein bod yn addoli yma hefyd; mae y Duw mawr yn cael clod gan ei blant. Mi fyddaf yn gweld Evan reit aml; mae yntau yn iach a chalonog. Sut y mae Richard J. Owen; cofiwch fi ato.

Wel, dyna Winnie, fy chwaer, wedi myned o'i phoenau onite; fe ddyoddefodd lawer yn dawel. Wel, wyddom ni ddim pwy fydd nesaf. Bod yn barod ydyw'r cwestiwn. Mi fydd genym ni lawer iawn i'w ddweyd wrthych os byw i ddod yn ol. 'Rwyf yn credu mai darlithio y byddaf. Bydd reit hawdd siarad ar ol dod yn ol. Beth ddyliech chwi, ddoe aethom ni am hike, cychwyn saith o'r gloch y boreu, ac yn ol am un-ar-ddeg, gyda ein packs ar ein cefnau wedi drilio trwy'r dydd. Ond nid oedd rhaid i ni ddim codi yn foreu dranoeth. Gyda chofion cynes atoch oll.
JOE.

Y Drych ~ Gorphenaf 11eg, 1918.